کوهیــــــــــــــــــــار

کوهنوردی ،عکس از طبیعت ،محیط زیست،گردشگری...

ابرها وبارندگی

ابرها وبارندگی    / حسین صالحی

مقدمه:  

باتوجه به تفاوت ابرها ونقش آنها در تغییرات جوی (بارش ها و...)خصوصا برای اجرای برنامه هایی که ،حضور در طبیعت را طلب می کند ،برای آشنایی وشناخت این پدیده ها اطلاعاتی را مورد توجه قرار می دهیم ، این اطلاعات می تواند ما را در صورت مواجه شدن با این موارد وخطرات آنها ،تا حدودی برخورد مناسبی را ایجاد کند،البته در پهنه آسمان وزمین عوامل گوناگونی غیر از ابرها مانند آذرخش  و تندر... وآنچه که به تبع آنها حاصل می شود-  عوارض وناکامی هایی را در اجرای برنامه ها بوجود می آورد . لذا فراگیری وآموزش همیشه خواستگاه خود را داشته وطلب می کند تا بعنوان ابزاری برای توانایی بکار رود.  ...


تذکر:  

موارد گرد آوری شده در زیر بنا بر علایق نگارنده وآشنایی بیشتر در این زمینه به جهت توجه وکاربری وآموزش وفراگیری در نظر گرفته شده است – در اینجا از مولفان منابع زیر تشکر و قدردانی می شود.  

ابرها وبارندگی :  

همانطور که می دانیم چرخه آب در طبیعت از بخش های مختلفی تشکیل یافته است که ماحصل آن این است که آب مرتبا بین بخشهای مختلف کره زمین واتمسفر آن در حال جریان می باشد. یکی از فرایند های اساسی آن در این چرخه وجود دارد ،فرایند تبدیل بخارآب به صورت مایع و ریزش آن به سطح زمین است که تامین کننده آب برای سطح می باشد. برای اینکه فرایند بارندگی اتفاق بیفتد، لازم است که بخار آب موجود در جو متراکم شده وتبدیل به مایع گردد. برای اینکه فرایند تراکم روی دهد بایستی یکی از دو حالت زیر پیش آید:

1-    افزایش رطوبت هوا تا آن حدی که اشباع شده وباعث شود که رطوبت اضافی متراکم گردد.  

2-    کاهش دمای هوا که این پدیده نیز باعث می شود بسته هوا به صورت اشباع در آید.   

ماحصل تراکم بخار آب، تشکیل ابرها ومه است .از آنجایی که ابر ومه باهم تفاوت دارند،ابتداعا هریک از اینها را توضیح داده وسپس به تشریح بارندگی وانواع آن خواهیم پرداخت. 

مه (fog)... ماحصل فرایند تراکم،تشکیل مه وابر می باشد.تفاوت مه وابر در ارتفاعاتی است که اینها تشکیل می شوند. اگر فرایند تراکم در مجاورت سطح زمین صورت گیرد در این صورت مه تشکیل می گردد،اما اگر در ارتفاعات بالاتر تراکم صورت گیرد ،ابرتشکیل خواهد شد. مه عموما دراثرسرد شدن هوای مجاورت سطح ویا اشباع هوای مجاورت سطح تشکیل می گردد.بسته به شرایطی که در تشکیل مه ممکن است وجود داشته باشد آنرا به گروههای زیر تقسیم می نمایند :  

-         مه تابشی Radiation fog   

-         مه فرا رفتی Advection fog   

-         مه جبهه ای Frontal fog   

-         مه فراشیبی Upslope fog 

... مه فراشیبی ، این نوع مه هنگامی تشکیل می گردد که هوای مرطوب از روی یک سطح شیب دار صعود نماید . در اثر این صعود دمای هوا به تدریج کاهش یافته تا اینکه به دمای نقطه شبنم می رسد ودر این موقع مه تشکیل می شود... 

ابرها:  

... آب دریکی از سه شکل مایع،جامد و گازی شکل درطبیعت یافت می شود که بخار آب فرم گازی شکل آب می باشد که از طریق فرایند تبخیر ازسطح آزاد آبها، سطح خاک وتعرق از سطوح گیاهی وارد اتمسفر می شود.میزان بخار آب موجود در اتمسفربالغ بر هزاران تن می باشد که به صورت نامرئی هستند.ابرها حالت مرئی بخار آب موجود در اتمسفر می باشند که ازقطرکهای کوچک آب تشکیل یافته اند. هر کدام ازاین قطرکها شامل هزاران ملکول بخار آب است.هرقطعه ابر از میلیاردها قطرک کوچک تشکیل یافته است. ...بطورکلی 10 گروه ابر وجود داردکه به صورت زیر هستند: سیروس(...)- سیروکومولوس(...)- سیرواستراتوس(...)-  آلتواستراتوس(...)- آلتوکومولوس(...)- استراتوکومولوس(...)- کومولوس(...)- استراتوس(...)- نیمبواستراتوس(...)- کومولونیمبوس(...). 

(در اینجا گرد آورنده به چند مورد از ابرهای پرباران وبوجود آورنده رعد و برق و تندر اشاره می کند )   

...ابرآلتو استراتوس(As).این ابر در واقع استراتوسی است که در ارتفاعات بالا تشکیل شده است وعموما به صورت لایه ای سفید یا خاکستری رنگ ،آسمان را می پوشاند.از آنجایی که این ابر دارای ضخامت کمی است ،خورشید وماه را می توان از پشت آن،مشاهده نمود. این ابر جزئ ابرهایی است که می تواند بارندگی تولید نماید... ابر آلتوکومولوس(Ac). کومولوسی که در ارتفاع بالا تشکیل یافته باشد را آلتوکومولوس می نامند که به صورت تکه ها یا ورقه های منفرد ویا گروهی در آسمان دیده می شود. از آنجایی که ضخامت این ابر نسبتا زیاد است، بر روی سطح زیرین خود سایه ایجاد می کند،آلتوکومولوس ها معمولا به شکل عدسکهایی به رنگ سفید یا خاکستری رنگ در آسمان دیده می شوند.حضور اینها نشانگر هوای بد توام با رعدو برق است. ... ابرنیمبواستراتوس(Ns). نیمبو استراتوس ها به صورت لایه ای ضخیم ومتراکم هستند که فاقد شکل مشخصی می باشند.اینها به رنگ خاکستری تیره در آسمان دیده می شوند ومی توانند منشاء ایجاد بارشهای مناسبی باشند...ابر کومولونیمبوسcb)این ابر ضخیم ترین نوع ابرها به شمار می رود که ارتفاع آن به طور متوسط 6کیلومتر است وبه رنگ خاکستری کاملا تیره،دیده می شود.قسمت بالایی این ابر به علت وجود بادهای شدید در ارتفاعات بالا،پهن شده و شکل سندان به خود می گیرد.کومولونیمبوسها عمدتا با رعدوبرق ورگبار همراه هستند... 

بارندگی: 

پس از اینکه بخار آب اتمسفر متراکم گردید وبه شکل ابرها درآمد در ادامه کار فرایند بارندگی اتفاق می افتد...برای اینکه فرایند بارندگی رخ دهد لازم است که قطرک های کوچک آب که ابر را تشکیل داده اند به نحوی به هم متصل شوند تا بتدریج قطرات بزرگ را که همان باران باشد را تشکیل دهند. ...فرایند بارندگی ممکن است به شکل های مختلفی به سطح زمین برسد که این اشکال عبارتند از:   

-         باران(Rain)- 

-         برف(Snow)- 

-         اسلیت(Sleet)- 

-         تگرگ(Hail)- 

-         گلیز(Glaze)- 

-         باران ریزه(Drizzle) 

...در اینجا بعلت خلاصه کردن نگارش از طرف نگارنده به توضیح دو مورد یعنی باران و تگرگ اشاره می شود: 

1-   باران 

فرمی از بارندگی که به شکل مایع به سطح زمین می رسد،باران نامیده می شود .این گروه خود شامل باران معمولی ،باران ریزه وشبنم است. باران دراثر تراکم وهم آمیزی قطرکهای کوچک آب در داخل ابرها وسقوط آنها به زمین ،حادث می شود. 

2-    تگرگ 

محصول نزول قطرات باران در داخل ابر کومولونیمبوس است . همانطور که گفته شد در ابر کومولونیمبوس سه لایه دمایی وجود دارد . هنگامی که قطرات باران از لایه با دمای بالاتر از صفر به ارتفاعات بالاتر صعود می کنند تبدیل به برف ویخ می شوند. وپس ازمدتی مجددا نزول کرده و وارد لایه های پایین ترکه دمای بالاتر از صفر دارند می شوند ودر آنجا با قطرات باران برخورد کرده و در اثر هم آمیزی بزرگتر می شوند ومجددا در اثر حرکات صعودی به لایه های بالاتر انتقال می یابند.به این ترتیب تگرگ مرتبا بزرگتر می شود تا آنجا که بتواند بر نیروی صعود کننده غلبه کرده وبه سطح زمین نزول کند.اگر برشی از یک تگرگ را مورد بررسی قرار دهیم، در آن دوایر متحدالمرکزی مشاهده می شوند که نشانگر صعود و نزول مکرر قطرات باران در داخل ابر کومولونیمبوس می باشد. 

انواع بارش ها: 

عامل اصلی که باعث می شود فرایند بارندگی اتفاق بیفتد صعود هواست.بنابراین بارش ها را میتوان از دیدگاه نحوه صعود هوا تقسیم بندی کرد.از این دیدگاه بارشها به پنج گروه تقسیم می شوند : که در اینجا فقط به  بارشهای کوهستانی((Orographic precipitation  اشاره می شود . بارشهای کوهستانی :هرگاه جریان هوا به یک کوهستان برخورد نماید ومجبور به صعود از آن شود، با آهنگ بی دررو سرد می شود واگر رطوبت آن به اندازه کافی باشد،می تواند بارندگی ایجاد کند...      

در این قسمت به روزهای بارش وفصول مختلف اشاره می کنیم: ...فراوانی سالانه روزهای بارش یک میلیمتر وبیشتر در (شکل 13-6 کتاب*)ترسیم شده است. بیشترین روزهای بارش ایران در سواحل جنوب غربی دریای خزر اتفاق می افتد. مقدار متوسط روزهای بارش سالانه انزلی حدود 115روز و رشت 111 روزمی باشد.درجهت مقابل کمترین تعداد روزهای بارش در منتهی الیه جنوب شرقی کشور کمتر از 10 روز در سال است . نقشه پراکندگی روزهای بارش ،چند ناحیه نسبتا متمایز را مشخص می کند. منطقه بیشینه کشور درساحل دریای خزر قرار دارد که از 115 روز در غرب تا حدود 70 روز در شرق تغییر می کند. البته هسته اصلی بیشینه در منطقه انزلی قرار دارد . گسترش این منطقه بیشینه در غرب وجنوب توسط کوههای البرز کاملا محدود شده است فقط در منطقه امامزاده هاشم رطوبت دریا تا آبعلی نفوذ کرده است. اما در جهت شرق ،فراوانی روزهای بارش در امتداد دره رودخانه اترک و گرگان به طرف خراسان کشیده شده است. سواحل دریای خزر در تمام سال از نفوذ پر فشار جنب حاره ای آزور به دور است. فراوانی رطوبت ومکانیسمهای صعود در طول سال سبب شده است که بیشترین روزهای بارش کشوردر این منطقه اتفاق بیافتد . ورود بادهای سیبری در افزایش روزهای بارش جنوب غربی دریای خزر کاملا محسوس است . منطقه دوم بیشینه روزهای بارش درغرب ایران بر روی ارتفاعات زاگرس مشاهده می شود.در اینجا بیشترین روزهای بارش حدود 65 روز در سال در منطقه خرم آباد تا سقز مشاهده می شود.در این منطقه فراوانی روزهای بارش با ناهمواری مطابقت دارد وتقریبا به طرف دو دامنه از مقدار آن کاسته می شود.منحنی 50 روز در سال درشرق دریای خزر تا بجنورد،درجنوب کوههای البرزتا آبعلی وقزوین و زنجانگسترش یافته است ودر آذربایجان هم از جنوب کوههای بزغوش وغرب دریاچه ارومیه گذشته تا اراک و خرم آباد درجنوب ادامه می یابند. منطقه کوهستانی البرز در شمال وزاگرس در غرب وجنوب بیش از 30 روز در سال بارندگی دارند. درقسمت زاگرس جنوبی، دومنطقه یاسوج وساردوئیه کرمان ازروزهای بارندگی بیشتری نسبت به اطراف برخوردار هستند. چاله های شرقی کشور از دشت کویر تا چاله جازموریان به دلیل موقعیت باد پناهی خود وسواحل جنوبی کشوربه جهت نداشتن عامل صعود بیشتر ایام سال هوای خشک دارند و روزهای بارش کمتر از 20 روز در سال دارند. این نکته از مقایسه بیابان خوزستان ودشت کویر استنباط می شود. در خوزستان روزهای بارندگی بیشتر از چاله های شرقی کشوراست (نقشه 13-6کتاب*)نشان می دهد که به استثنای سواحل دریای خزر،در تمام ایران روزهای بارش سالانه در مناطق کوهستانی بیشتر از زمینهای پست است . در منطقه کوهستانی هم به طرف جنوب ،کاهش عوامل صعود وبه طرف شرق کاهش نفوذ رطوبت،تعداد روزهای بارندگی کمتر می شوند. در بین نواحی خشک جنوب دامنه های تفتان وساحل چاه بهار از روزهای بارندگی نسبتا بیشتری برخوردارهستند.  

بهار: 

درمجموع ،تعداد روزهای بارندگی در اکثر نقاط کشور کاهش یافته است .فقط در آذربایجان در شمال مهاباد- میانه تعداد روزهای بارندگی نسبت به زمستان کاهش نیافته است (شکل17-6در کتاب *) برای اینکه هنوز بادهای غربی از آذربایجان خارج نشده اند وازطرف دیگر براثر تابش عمومی آفتاب به دامنه های آفتابگیر سطح زمین بسیار گرمتر از اتمسفر مجاور شده وهمرفت دامنه ای ونهایتا ناپایداری شدید را سبب می شود.چون رطوبت هم هنوز توسط بادهای غربی از دریای مدیترانه می رسد وسرما وپایداری زمستان هم وجود ندارد،تعداد روزهای بارندگی افزایش می یابد . در ساحل غربی دریای خزر برعکس فصول دیگر سال ،منطقه بیشینه بارندگی از ساحل دریا به طرف داخل و روی رشت منتقل شده است که دلیل اصلی آن سرد شدن آب دریا نسبت به زمستان است. البته چون خشکی نسبت به زمستان گرمتر شده است،بنابر این تفاوت حرارتی در جهت سرمایش بیشتردریا وگرمایش بیشتر خشکی عمل نموده است. نواحی جنوبی ایران به جهت خروج کامل بادهای غربی واستقرار تدریجی پرفشار جنب حاره ای کاهش شدیدی نسبت به زمستان پیدا کرده اند.به طوری که در ساحل دریای عمان تعداد روزهای بارندگی بهاره به یک روز رسیده است. در نواحی شمالی هم ،روزهای بارندگی  خراسان کمتر از آذربایجان است، برای اینکه اگر چه در خراسان هم همانند آذربایجان عوامل صعود فراوان هستند ولی به دلیل دوری از دریای مدیترانه و وجود ارتفاعات البرز و زاگرس توده های هوایی رسیده به خراسان قسمت اعظم رطوبت خود را از دست داده اند. 

تابستان: 

تابستان خشک ترین فصل سال است.همان گونه که از (شکل14-6کتاب*)پیداست – به استثنای سواحل دریای خزر،روزهای بارندگی بقیه نقاط کشور از 10 روز کمتر است. در بیرون از سواحل دریای خزر،فقط ارومیه با 14روز در سال چشمگیر است. به طور کلی در جنوب مدار 36درجه شمالی به غیر از دامنه های جنوبی ارتفاعات کرمانومنطقه خاش- ایرانشهر ،بقیه نواحی،حتی کوهستانهای زاگرس ، بطور متوسط کمتر از یک روز در تابستان بارندگی دارند .چنین شرایط خشکی مطلق حتی در سواحل خلیج فارس نشانه ونتیجه استقرار پرفشار جنب حاره ای آزور بر بالای ایران در دوره گرم سال می باشد. مرطوبترین منطقه کشور در سواحل دریای خزر است که حدود 20 تا 16 روز بارندگی دارد.نکته قابل توجه در ساحل دریای خزر یکنواختی توزیع روزهای بارش در تمام منطقه است که حاکی از توزیع مساوی عوامل ایجاد بارندگی در تمام منطقه است. که حاکی از توزیع مساوی عوامل ایجاد بارندگی در تمام منطقه است. در فصل تابستان چون منطقه خزری از نفوذ پرفشار جنب حارهای بیرون است،عامل صعود یعنی گرمایش سطح زمین وعبور موجهای بادهای غربی در همه جای آن دیده می شود. از طرف دیگر، استقرار نسیم دریا در طول روز ،رطوبت دریا را بطور مساوی به تمام قسمتهای ساحلی می رساند. 

پائیز:

با آغاز دوره سرد سال در پائیز روزهای بارندگی در سرتاسر ایران افزایش می یابد. تعداد آنها درمنطقه بیشینه کشوریعنی اطراف باتلاق انزلی از بیست روز تابستان به 36 روز می رسد شکل(15-6*کتاب) در قسمتهای دیگر نیزبه همین روال افزایش می یابد. متوسط تعداد روزهای بارندگی در قسمتهای خشک دشت کویر وبیابان لوت حدود 2روز است. در ارتفاعات زاگرس با پیشروی بادهای غربی به طرف جنوب تعداد روزهای بارش هم افزایش یافته است.در زاگرس از شمال نورآباد ممسنی تا آذربایجان ،متوسط روزهای بارندگی پاییزه بیشتر از 14 روز است . در این محدوده ،بیشترین مقدار در ارتفاعات سقز تا خرم آباد دیده می شود که به دلیل موقعیت ویزه آن از نظر تابش آفتاب و ورود سیکلون های مدیترانه ای می باشد. در سواحل دریای خزر تاثیر همرفت وزشی  ناشی از وزش بادهای سرد سیبری از روی دریای خزر در جنوب غربی منطقه مشهود است . به طوری که تعداد روزهای بارش از 36 روز در غرب به 20 در شرق کاهش یافته است . در این فصل نیز ،اثر کوهستانها در توزیع روزهای بارش بویژه در قسمتهای جنوبی زاگرس مشهود است. برای مثال شهرهای آبادان ، بهبهان، و یاسوج در یک مدار قرار گرفته اند . اما بارندگی یاسوج به جهت ارتفاع زیادتر بیشتر است.   

زمستان: 

به غیر از قسمت جنوب غربی دریای خزر،در بقیه نقاط کشور،بارندگی فصل زمستان بیشتر از فصول دیگر است و روند عمومی پراکندگی روزهای بارش به روند سالانه شباهت دارد.در شرق دریای خزر هم بیشترین روزهای بارندگی در زمستان اتفاق می افتد. در جنوب کوههای البرز ،منطقه خرم آباد با حدود 32روز بارندگی با منطقه انزلی برابری می کند.همانند فصول دیگر سال ،خشک ترین منطقه کشور چاله های شرقی است شکل(16-6 کتاب*). مقایسه نقشه های پراکندگی روزهای بارش پاییز وزمستان نشان می دهد که میزان افزایش در جنوب کشور بیشتر از شمال آن است به گونه ای که روزهای بارندگی تبریز از 15 روز پائیز به 20 روز در زمستان رسیده است ولی روزهای بارش شیراز از 8روز در پائیز به 19روز در زمستان رسیده است.این وضعیت در شرق کشور نیز تکرار شده است، روزهای بارندگی مشهد از 9روز پائیز به 20 روز در زمستان رسیده است. این تغییرات نشانه آن است که عوامل بارندگی عمدتا عوامل صعود در شمال کشور از اول دوره سرد فراوان هستند ولی در جنوب کشور فقط در زمستان نفوذ می کنند. ثانیا در زمستان دتر جهت گسترش بادهای غربی به طرف جنوب ،منطقه آذربایجان بیشتر وقتها زیر نفوذ هوای سرد وپایدار قرار می گیرد . تعداد روزهای بارندگی زمستانه چاه بهار 13 برابر فصل پاییز شده وبه 17 روز رسیده است. در زمستان،تقریبا در همه جای کشور حداقل 10 روز بارندگی وجود دارد وتعداد روزهای بارش هماهنگ با روند تغییرات عوامل صعود شکل(3-2کتاب*)از جنوب به شمال واز غرب به شرق کاهش می یابد.زمستان فصل اوج بارندگی درکشور است واز مقدارؤوزهای بارندگی به طرف بهار نیز کاسته می شود.-  خلاصه، به منظور ارائه یک جمع بندی ومقایسه کلی مکانی وزمانی پراکندگی روزهای بارش در ایران ،آمار چند ایستگاه نمونه در جدول(1-6کتاب*)...در این قسمت گرد آورنده دو فصل بهار وپائیز را درنظر گرفته و توزیع فصلی روزهای بارندگی، را میآورد: 1- بهار: در تبریز 21روز- انزلی 20 روز - گرگان 22روز- مشهد 13 روز- خرم آباد 12روز،خور بیابانک 4روز- یاسوج 9روز- زابل 3روز- بندر عباس 1روز-ایرانشهر1روز- 2-پائیز: در تبریز 15 روز- انزلی 36روز - گرگان 20روز- مشهد9روز- خرم آباد 19روز- خوربیابانک 4روز-یاسوج 17روز- زابل 4روز- بندر عباس 3روز- ایرانشهر2روز...در مجموع بیشترین روزهای بارش سالانه در جنوب غربی دریای خزر اتفاق می افتد... 

* منبع: کتاب آب و هوای ایران(رشته جغرافیا)- دکتر بهلول علیجانی. انتشارات دانشگاه پیام نور- چاپ نهم  بهمن 1388.

- کتاب هوا واقلیم شناسی –(رشته اقتصاد کشاورزی)- دکتر فرید اجلالی. انتشارات دانشگاه پیام نور- چاپ ششم خرداد 1389.